De oorlog nam een vader

Tekst: Dianne Bredenhoff – redacteur Vrouw tot Vrouw online
Fotografie: Herman van Gemeren – Captured by Herman 

Johan Gottemaker was een jonge soldaat die in mei 1940 zijn zwangere vrouw en zoontje achterlaat en bij de Grebbeberg wordt geplaatst. Johan keerde nooit bij zijn gezin terug. Kleindochters Rianne, Evelien, Kristel en Ria vertellen het verhaal van hun opa.

‘Papa was 2 jaar toen opa opgeroepen werd’, vertelt Rianne ‘Oma was toen net opnieuw in verwachting. Opa zal geweten hebben dat er weer een kleintje op komst was.’ Hoewel Johan wordt afgekeurd, omdat hij mank loopt, besluit hij om tóch te gaan. ‘Hij vond dat hij zijn kameraden niet in de steek kon laten. Als zij gingen, moest hij toch zeker ook?’ De vrouwen zijn het erover eens dat hier heldenmoed voor nodig was. ‘Wat zal oma daar eigenlijk van gevonden hebben? Zou ze weleens boos zijn geweest?’ Er zijn ongetwijfeld gesprekken gevoerd over Johans besluit om, ondanks zijn vrijbrief, in dienst te gaan. Toch is zijn vrouw nooit verbitterd geraakt. 

Op 10 mei 1940 gaat Johan in dienst. Hij wordt geplaatst bij de Grebbeberg. Samen met zijn kameraden gaat hij weleens naar de directeur van de steenfabriek. Hun groepje krijgt daarom de bijnaam ‘de jongens van de steenfabriek’.
Al snel gaat het mis. Ongeveer 23.000 Duitse soldaten proberen door de Grebbelinie te breken. Drie dagen lang biedt het Nederlandse leger, waaronder Johan en zijn kameraden, tegenstand.
Op 13 mei 1940 sneuvelt Johan Gottemaker, slechts 32 jaar oud, vijf maanden voordat zijn tweede kindje geboren zal worden. Ook vijf van Johans kameraden komen om bij de Slag om de Grebbeberg. De zes jonge militairen worden naast elkaar begraven. 

Thuis in Wierden gaat het leven gewoon door. Johans vrouw, Egberdina, wacht gespannen op berichten van haar man. De dagen verstrijken, maar nieuws van Johan blijft uit. Toch blijft Egberdina altijd hoop houden. ‘Als oma wegging, liet ze altijd een raam van het huis open. Áls opa dan thuis zou komen, kon hij in ieder geval naar binnen!’ De onzekerheid houdt wekenlang aan. Iedere keer als Egberdina het huis verlaat, laat zij een raam openstaan. ‘Niet alleen overdag, trouwens. Ook als oma ‘s avonds naar bed ging, deed ze dat. Ze heeft hem wekenlang elk moment verwacht.’
Egberdina gaat elke week naar het postkantoor. Als Johan niet thuiskomt, verwacht ze dáár nieuws over hem te krijgen. De berichten uit de frontlinie komen mondjesmaat binnen, al blijft een duidelijk bericht over Johan uit. Naar aanleiding van de berichten die wél binnenkomen, gaan er flink wat geruchten rond over het lot van Johan en zijn kameraden. ‘Toch bleef oma hoop houden! Die hoop heeft ze nooit opgegeven.’ 

Totdat het moment komt dat Egberdina officieel bericht ontvangt dat haar Johan niet thuis zal komen. ‘In juni wist oma dat opa was gesneuveld, maar pas in oktober, een week nadat dochter Johanna was geboren, werd opa’s lot opgetekend in het register van Rhenen.’ 
Egberdina blijft achter. Jong, weduwe en moeder van twee jonge kinderen: Bertus en Johanna. Na de oorlog trouwt Egberdina opnieuw.
Johanna heeft het erg moeilijk met het gemis van haar vader. ‘In de puberteit heeft ze echt heel veel moeite gehad met dat gemis. Haar jeugd was ook niet altijd rooskleurig. Oma had echt een verstandshuwelijk en de kinderen van haar tweede man waren al een stuk ouder dan oma’s eigen kinderen.’ Toch doet Egberdina er alles aan om de band tussen de kinderen goed te houden. ‘Wij zien hen ook echt als familie, hoor! Daar heeft oma altijd werk van gemaakt.’ 

In aanloop naar de herdenking van 80 jaar vrijheid (in 2025), neemt het vrijheidscomité van Hoge Hexel contact op met de familie. Er blijkt in Hoge Hexel een pad te zijn dat geen naam heeft. ‘Opa is geboren aan het begin van dat pad en er woont nog steeds een familie Gottemaker. Het vrijheidscomité wilde daarom dat pad vernoemen naar opa!’ Het comité stelt alles in het werk om dit voor elkaar te krijgen. ‘Dat viel niet mee, want er worden meestal geen oorlogsslachtoffers vernoemd.’ (Een persoon naar wie een straat wordt vernoemd, moet over het algemeen van onbesproken gedrag zijn geweest. Bij oorlogsslachtoffers kan dit vaak niet met zekerheid gezegd worden. [red.]) Er moet verantwoording worden afgelegd bij de gemeente en later ook nog bij de instelling voor straatnamen. Uiteindelijk is het wel gelukt. ‘Het comité had ook echt opa’s verhaal verteld. Opa was zó jong en ging in dienst terwijl hij helemaal niet hoefde. Bovendien is hij maar heel kort in dienst geweest, dus wat kan deze man in die paar dagen nou echt verkeerd gedaan hebben?’ Uiteindelijk wordt op 13 mei 2025 – exact 85 jaar nadat Johan is omgekomen – het ‘Johan Gottemaker pad’ in Hoge Hexel onthuld.  

Rianne, Evelien, Kristel en Ria zijn dankbaar dat dit gebeurd is. ‘Het is toch een soort eerbetoon aan opa.’ Het feit dat hij niet in dienst hoefde, maar wel ging, zien zij als heldendaad. ‘En dat oma nooit verbitterd is geraakt … dat is voor ons wel een voorbeeld. Ze heeft altijd alles gedragen, hoe zwaar het ook was.’