Zelfzorg, maar … hoe zit met zelfverloochening?

Tekst: Eefje van de Werfhorst, oud-docent Godsdienst 

Zelfzorg en zelfverloochening, is dat een tegenstelling? Wat wordt verstaan onder ‘zelfzorg’ en ‘zelfverloochening’? 

Tegenwoordig wordt veel geschreven over ‘zelfzorg’, nauwelijks over ‘zelfverloochening’. Het verschil tussen ‘zelfzorg’ en ‘zelfverloochening’ wordt als volgt omschreven door AI: 

‘Zelfzorg is bewust goed voor jezelf zorgen (fysiek en mentaal) om welzijn te behouden en  veerkracht op te bouwen, terwijl zelfverloochening juist het tegenovergestelde is: jezelf  opofferen, je eigen behoeften negeren en jezelf klein maken, wat leidt tot een energielek en  uitputting, en zodoende tegengesteld werkt aan echte zelfzorg. Zelfzorg betekent ‘ja’  zeggen tegen wat goed voor je is (rust, gezonde voeding, ‘nee’ zeggen tegen  overbelasting) en zelfverloochening is jezelf wegcijferen ten gunste van anderen, waardoor je jezelf verliest’ (AI, 6-1-2026).

Dit is juist niet wat de Bijbel bedoelt met zelfzorg en zelfverloochening! Maar wat dan wel?

‘Zelfzorg’ heeft betrekking op alles wat gericht is op het bevorderen van je fysieke, mentale en geestelijke gezondheid. Op internet kun je allerlei tips vinden om goed voor jezelf te zorgen. De Bijbel roept ons ook op om onze naaste lief te hebben ‘als uzelf’ (Markus 12:28-34). Dus je moet goed voor jezelf zorgen.

Maar wat staat hier eigenlijk? Als een Schriftgeleerde vraagt wat het eerste is van alle geboden, antwoordt Jezus: ‘U zult de Heere, uw God, liefhebben met heel uw hart en met heel uw ziel en met heel uw verstand en met heel uw kracht. Dit is het eerste gebod. En het tweede, hieraan gelijk, is dit: U zult uw naaste liefhebben als uzelf’ (vs. 30, 31). Het belangrijkste gebod is dus God liefhebben, en hieraan gelijk: je naaste liefhebben. Er wordt dus verondersteld dat we onszelf liefhebben. Het is immers een natuurlijk gegeven dat mensen een bepaalde liefde tot zichzelf hebben. Paulus schrijft: ‘Want niemand heeft ooit zijn eigen vlees gehaat, maar hij voedt en koestert het, zoals ook de Heere de gemeente’ (Ef. 5:29). En als mensen niet goed voor zichzelf zorgen of zichzelf beschadigen, is dat tegennatuurlijk.

Moeten we dan maar het voorbeeld van Calvijn volgen: ‘Laat mij maar verteren, als ik maar nuttig ben’? Nee, we zijn immers wel beelddragers van God. En ons lichaam wordt ‘een tempel van de Heilige Geest’ genoemd (1 Kor. 6:19) En daarom moeten we ook voor ons lichaam zorgen. En voor ons mentaal welzijn, want als we opbranden, blijft er niks van ons over. En laten we ook ons geestelijk welzijn niet vergeten, zoals Maria de tijd nam om aan de voeten van Jezus te zitten.

Het woord ‘zelfverloochening’ komt in de Bijbel niet voor. Alleen in Mattheüs 16 vers 24 en in de parallelle gedeelten van Markus en Lukas gaat het over zichzelf verloochenen. ‘Toen zei Jezus tegen Zijn discipelen: Als iemand achter Mij aan wil komen, moet hij zichzelf verloochenen, zijn kruis opnemen en Mij volgen.’

Zelfverloochening heeft dus alles te maken met het volgen van Jezus. Hij ging de weg van het kruis, de meest afschuwelijke dood. Wie wil gaan in het spoor van Jezus, zal ook lijden ondervinden. Vandaar ook dat Jezus oproept om ons kruis op ons te nemen. Dat is dus het kruis dat je opgelegd krijgt omdat je Jezus volgt. Bij onze doop is al gebeden dat we ons kruis ‘in de dagelijkse navolging van Christus blijmoedig mogen dragen’.  

Jezus droeg Zijn kruis en het eindigde in de dood. Zo kan het ook met ons gaan en zo gaat het met christenen in deze wereld. Zij zijn getrouw tot de dood, omdat de liefde voor Christus zelfs hun leven mag kosten. Bij zelfverloochening gaat het dus om liefde en gehoorzaamheid. Dit kruis heeft dus niets te maken met allerlei zorgen en tegenslagen die er in het leven kunnen zijn. Bij zelfverloochening gaat het om het lijden om Christus wil. De Bijbelse betekenis van zelfverloochening is ook niet jezelf wegcijferen. Dat kan soms goed zijn, als je er zelf voor kiest, maar daar gaat het in Mattheüs 16 niet om. Christus moest Zijn weg van lijden en sterven alleen gaan. Wij mogen ons in deze weg gesterkt weten door Hem Die de overwinning behaald heeft. En in Hem Die ons heeft liefgehad zijn wij meer dan overwinnaars. ‘Wie zal ons scheiden van de liefde van Christus? Verdrukking, of benauwdheid, of vervolging, of honger, of naaktheid, of gevaar, of zwaard?’ (Rom. 8:35).

Jezus is een Voorbeeld van zelfzorg. We lezen dat Hij aren plukte op de sabbat. En geregeld zocht Hij de rust en trok Hij Zich terug om in gebed te gaan. Hij is voor ons ook een Voorbeeld van zelfverloochening. Hij is ons hierin voorgegaan en heeft het voorgedaan. Hij vernedert Zich door de voeten van de discipelen te wassen. De discipelen hadden geen zin in dit slavenwerk. Jezus geeft een voorbeeld om de minste te willen zijn. Hij zegt: ‘Als je deze dingen weet, zalig ben je als je ze doet’ (Joh. 13:17). En in het laatste oordeel zullen de rechtvaardigen Hem antwoorden:

‘Heere, wanneer hebben wij U hongerig gezien en te eten gegeven? Of dorstig en te drinken gegeven? Wanneer hebben wij U als een vreemdeling gezien en gastvrij onthaald, of naakt en  hebben U gekleed? Wanneer hebben wij U ziek gezien of in de gevangenis en zijn bij U  gekomen? En de Koning zal hun antwoorden: Voorwaar, Ik zeg u: voor zover u dit voor een van deze geringste broeders van Mij gedaan hebt, hebt u dat voor Mij gedaan’ (Mt. 25:37-40).

Het gaat niet om zelfzorg óf zelfverloochening, maar om zelfzorg én zelfverloochening. Maar hoe stel je de juiste prioriteiten?

JOY! Jesus first, others next, yourself last!

Jezus eerst! Jezus zegt: ‘Maar zoek eerst het Koninkrijk van God en Zijn gerechtigheid, en al deze dingen zullen u erbij gegeven worden’ (Mt. 6:33). Dat betekent tijd nemen voor stille tijd en zoeken naar gelegenheden om toegerust te worden, bijvoorbeeld door kerkdiensten en Bijbelkringen. De ‘others’ zijn in de eerste plaats de mensen die dicht bij je staan: je gezin en familie, vrienden en vriendinnen, je buren, gemeenteleden, collega’s en zo wordt de kring steeds wijder tot en met de zorg voor mensen wereldwijd. De zorg voor anderen is ook meteen zelfzorg, want het geeft een gevoel van voldoening en van waarde zijn.  En bij dit alles ‘yourself’ niet vergeten. Zorg voor je lichamelijk, je mentaal en je geestelijk welzijn. JOY, vreugde geeft het, om zo de weg achter Christus aan te gaan en straks in te gaan in de eeuwige vreugde. Dan gaat het niet meer om jou, maar alleen om Hem.